Dobowe zapotrzebowanie organizmu na energię jest determinowane przez spoczynkową przemianę materii, termogenezę indukowaną pożywieniem oraz energię zużytą na wysiłek fizyczny. Dzienny deficyt energetyczny w stosunku do zapotrzebowania przy stosowaniu diet niskokalorycznych powinien wynosić od 500 do 1000 kcal, co powoduje średnio ubytek masy ciała od 0,5-1 kg w ciągu tygodnia. Oprócz redukcji masy ciała dieta ubogoenergetyczna ma na celu normalizację wskaźników lipidowych i węglowodanowych oraz zapobieganie powikłaniom otyłości. Dieta niskokaloryczna powinna też zapewnić utrzymanie zmniejszonej masy ciała tak, aby nie doprowadzić do ponownego zwiększenia masy ciała. Dieta ubogoenergetyczna powinna również sprzyjać powstawaniu uczucia sytości. Wybór diety niskoenergetycznej powinien być uzależniony od wieku, płci, aktywności fizycznej, współistnienia chorób i metod ich leczenia oraz zwyczajów żywieniowych pacjenta. Redukcja energii w diecie powinna zachodzić przede wszystkim kosztem zmniejszenia spożycia tłuszczów i węglowodanów łatwoprzyswajalnych.

Dodatni bilans energetyczny będący główną przyczyną rozwoju otyłości jest ściśle powiązany z niskim spożyciem błonnika pokarmowego, dlatego tak ważne jest, aby podczas stosowania diety niskoenergetycznej przez osoby z nadmierną masą ciała zwrócić szczególną uwagę na odpowiednią podaż błonnika pokarmowego. Błonnik pokarmowy stanowią nieskrobiowe polisacharydy ścian komórkowych roślin oraz lignina, nie będąca węglowodanem. Błonnik pokarmowy jest niezbędny m.in. do utrzymania prawidłowej funkcji przewodu pokarmowego. Błonnik pokarmowy można podzielić na składniki rozpuszczalne i nierozpuszczalne w wodzie. Do składników nierozpuszczalnych w wodzie należą: celuloza, hemicelulozy ekstrahowane z roztworów kwaśnych i lignina. Do błonnika rozpuszczalnego w wodzie zalicza się: pektynę, hemicelulozy obojętne, gumy, śluzy oraz polisacharydy obojętne. Błonnik pokarmowy wywiera znaczny wpływ na procesy trawienia i wchłaniania w przewodzie pokarmowym człowieka. Pożywienie bogate w błonnik wymaga dokładnego rozdrobnienia, a produkowana wtedy ślina śluzowa wydzielana podczas gryzienia zawiera mucynę ułatwiającą formowanie kęsa i połykanie. Alfa-amylaza występująca w ślinie bierze natomiast udział w trawieniu skrobi.

Dieta bogata w błonnik pokarmowy zmniejsza ilość pobieranej energii. Uważa się, że ściana komórek roślinnych utrudnia kontakt składników odżywczych z enzymami trawiennymi w jelicie człowieka. Błonnik pokarmowy wpływa także na opóźnianie opróżniania żołądka z pożywienia oraz zwiększa objętość treści pokarmowej w jelicie cienkim dzięki czemu daje uczucie sytości.

Frakcja błonnika pokarmowego nierozpuszczalnego w wodzie przyspiesza pasaż jelitowy, zwiększa objętość stolca i zwalnia hydrolizę skrobi. Natomiast błonnik rozpuszczalny w wodzie dzięki dużemu powinowactwu do wody i łatwości tworzenia struktur żelowych opóźnia pasaż jelitowy, utrudniając trawienie i zmniejszając wchłanianie składników odżywczych, zwiększając także wydalanie ich z kałem.

Błonnik pokarmowy wpływa także na funkcje jelita grubego. Masa i konsystencja stolca zależą od zdolności wiązania wody przez strukturę błonnika oraz od podatności jego składników na rozkład bakteryjny. Bakterie w jelicie grubym takie jak: Escherichia coli, Aerobacter aerogenes i Lactobacillus bifidus rozkładają błonnik pokarmowy w wyniku procesów fermentacji do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (masłowy, propionowy i octowy) i gazów (metan, wodór, dwutlenek węgla). Wysokie spożycie błonnika z dietą (powyżej 30g na dobę) powoduje nie tylko wzrost masy wydalanego stolca, ale także wzrost stężenia krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w jelicie grubym, które ułatwiają wydalanie mas kałowych. Błonnik pokarmowy wpływa także na wchłanianie węglowodanów i tłuszczy. Dieta bogata we frakcję rozpuszczalną błonnika pokarmowego powoduje obniżenie glikemii poposiłkowej, co wynika z opóźnionego wchłaniania glukozy z pożywienia. Błonnik wiąże w świetle jelita sole kwasów żółciowych i przyczynia się do zmniejszonego trawienia i wchłaniania tłuszczu w przewodzie pokarmowym prowadząc do wzrostu jego wydalania. Błonnik pokarmowy zmniejsza wchłanianie cholesterolu oraz soli kwasów żółciowych z pożywienia, a jego składniki rozpuszczalne w wodzie opóźniają transport cholesterolu i triglicerydów pokarmowych do limfy.

Dieta ubogoenergetyczna, której celem jest redukcja masy ciała, a brak jest wskazań do jednoczesnego stosowania diety łatwostrawnej, powinna zawierać znaczne ilości błonnika pokarmowego co oznacza, że optymalna ilość tego składnika w diecie powinna wynosić 20-25 g/dobę.Przy wysokim spożyciu błonnika pokarmowego należy jednocześnie zwiększyć ilość płynów, przyjmując nie mniej niż 2 litry wody dziennie, żeby utrzymać odpowiednią konsystencję stolca. Poleca się dostarczanie wraz z dietą, co najmniej pół kilograma warzyw dziennie i stosowanie, jak najmniej przetworzonych produktów zbożowych takich jak pieczywo z mąki z pełnego przemiału, kasze szczególnie gruboziarniste, płatki i otręby zbożowe. Preferowane jest spożywanie produktów węglowodanowych o niskim indeksie glikemicznym. Produkty o wysokim indeksie glikemicznym m.in. słodycze, białe pieczywo, ziemniaki, napoje słodzone cukrem, niektóre owoce takie jak banany i winogrona oraz suszone zawierają węglowodany, które powodują szybkie i znaczne podwyższenie stężenia glukozy we krwi. Produkty o niskim indeksie glikemicznym takie jak produkty zbożowe pełnoziarniste, świeże warzywa, owoce klimatu umiarkowanego, warzywa strączkowe, bogate w błonnik pokarmowy, pozwalają na lepsze utrzymanie poziomu glukozy we krwi, zmniejszają hiperinsulinemię i wahania glikemii u osób otyłych.

Najczęstszą przyczyną otyłości jest nadmierne spożycie energii przy niedostatecznym jej wydatkowaniu, przy czym mówi się tutaj o konsumpcji żywności wysoko oczyszczonej, ubogiej we włókno roślinne, bogatej w tłuszcze (głównie nasycone kwasy tłuszczowe) i cukry proste. Dodatni bilans energetyczny jest więc ściśle powiązany z niskim spożyciem błonnika pokarmowego.

Zobacz również Dieta rozdzielna.